ตลอดช่วงเวลาหลายปีที่ใช้ชีวิตอยู่บนผืนดินแห่งนั้น ผมมีความตั้งใจจริงที่จะทำนาข้าวบนพื้นที่สองไร่ และพยายามทำนาต่อเนื่องในทุก ๆ ปี
สัจธรรมข้อแรก: ปีแรกได้ผลดีที่สุด
แต่สัจธรรมข้อแรกที่ธรรมชาติสอนผมอย่างเจ็บแสบปนรอยยิ้ม คือ ปีที่ได้ผลผลิตเยอะที่สุด กลับเป็นปีแรกที่ลงมือทำ
คำว่า "พึ่งพาตนเอง" ในตำราอาจฟังดูงดงาม แต่ในทางปฏิบัติ แค่ด่านแรกอย่างการเตรียมดินก็ต้องเผชิญกับความเป็นจริงทันที การจะเรียกจ้างคนเอารถไถมาช่วยไถนาเป็นเรื่องยากมาก เพราะพื้นที่นาของเรามีเพียงสองไร่ และอยู่ท่ามกลางแปลงโคกหนองนาที่มีคันนาและร่องน้ำคดเคี้ยว รถไถขนาดใหญ่จึงเข้ายาก เลี้ยวยาก และที่สำคัญคือในฤดูกาลทำนา ชาวบ้านในพื้นที่ต่างก็ตั้งหน้าตั้งตาทำนาแปลงใหญ่ของตนเองกันทั้งนั้น ไม่มีใครมีเวลาว่างมารับจ้างไถแปลงเล็ก ๆ ให้เรา สุดท้ายจึงต้องดิ้นรนและพึ่งพาแรงกายของตัวเองเป็นหลักแทบทุกขั้นตอน
นาโยนปีแรก นาหว่านปีถัดมา
ในปีแรกนั้น ด้วยความที่เป็นมือใหม่ ผมศึกษาและทดลองทำด้วยวิธี "นาโยน" คือเพาะกล้าในถาดแล้วนำไปโยนลงแปลงทีละต้นอย่างประคบประหงม ประกอบกับดินและสภาพอากาศเป็นใจ ผลผลิตที่ได้จึงเป็นข้าวหอมมะลิแดงอินทรีย์ที่นำมาสีไว้กินเองในครอบครัว แม้ปริมาณจะไม่มากมายเมื่อเทียบกับชาวนามืออาชีพ แต่รสชาติของข้าวที่ปลูกด้วยน้ำพักน้ำแรงของตัวเอง เป็นความอิ่มเอมใจที่ไม่มีอะไรเทียบได้
ทว่าในขวบปีถัดมา ผมลองเปลี่ยนมาทำ "นาหว่าน" เพื่อหวังว่าจะได้ผลผลิตมากขึ้น แต่โลกของธรรมชาติคือการแข่งขันกับเวลา รวงข้าวสุกงอมเต็มท้องทุ่ง แต่ด้วยข้อจำกัดเรื่องแรงงานที่ทำกันเองและจังหวะเวลา ทำให้ผมเกี่ยวข้าวไม่ทัน ข้าวที่สุกเกินขนาดจึงร่วงหล่นลงดินหมดทั้งแปลง
ในโลกของซอฟต์แวร์ หากเราทำงานพลาด เรายังเปิดโปรแกรมมาดีบัก หรือสั่งประมวลผลใหม่ (Rerun) ได้ในชั่วข้ามคืน แต่ในโลกของกสิกรรม ฤดูกาลไม่เคยคอยใคร พลาดเพียงรอบเดียว สิ่งที่ลงแรงมาทั้งปีก็หล่นหายไปต่อหน้าต่อตา และแม้ว่าหลังจากนั้นผมจะยังคงพยายามทำนาต่อเนื่องในทุกปี แต่ด้วยตัวแปรธรรมชาติ ทั้งเรื่องน้ำ แมลง และสภาพอากาศ ก็ไม่มีปีไหนที่ได้ผลผลิตเทียบเท่ากับปีแรกได้อีกเลย
"ในโลกของกสิกรรม ฤดูกาลไม่เคยคอยใคร"
ฟื้นระบบนิเวศด้วยสองมือ
นอกจากเรื่องนาข้าว ผมยังลงมือฟื้นฟูระบบนิเวศรอบบ้านด้วยสองมือ ดินเหนียวที่เพิ่งถูกขุดลอกขึ้นมาจากบ่อน้ำเพื่อนำมาถมทำโคกยังขาดความอุดมสมบูรณ์ ผมจึงนำฟางข้าวและมูลวัวมาห่มดิน เลี้ยงไส้เดือนเพื่อนำมูลและน้ำหมักชีวภาพมาใช้เป็นปุ๋ยอินทรีย์ ปลูกผักสวนครัว ลงพันธุ์ไม้ผล และทำเล้าไก่ไว้เก็บไข่
ในบ่อน้ำขนาดใหญ่ที่ขุดเอาดินมาทำโคก เราปล่อยลูกปลาอย่างปลานิลและปลาตะเพียนลงไป ส่วนปลาช่อนนั้นผมไม่ได้ปล่อย แต่มันว่ายเข้ามากับน้ำเองตามธรรมชาติ เมื่อเข้าสู่ปีที่สอง ปลาก็เริ่มโตเต็มที่ กลายเป็นกิจกรรมครอบครัวที่แสนสงบยามเย็น คือการนั่งตกปลาช่อน ปลานิล และปลาตะเพียนริมบ่อเพื่อนำมาทำอาหารสด ๆ กินกันในครอบครัว
งูเห่ากับเพื่อนบ้านสารเคมี
แต่เบื้องหลังความสงบนั้น ภาพจำของชีวิตบ้านสวนไม่ได้โรแมนติกเหมือนในภาพถ่าย สิ่งที่คนอยู่กลางธรรมชาติแท้จริงต้องเผชิญ คือ ความอันตรายที่ต้องระแวดระวังทุกฝีก้าว
เนื่องจากบ้านของเราตั้งอยู่โดดเดี่ยวกลางทุ่งน้ำและดงธรรมชาติ สัตว์มีพิษจึงชุกชุมมาก โดยเฉพาะ "งูเห่า" ที่แวะเวียนเข้ามาเป็นประจำ มันมักจะเลื้อยเข้ามาวนเวียนใกล้ตัวบ้าน และแอบเข้ามาในเล้าไก่เพื่อดักกินไข่และลูกไก่ ผมไม่ได้มีใจคิดอยากทำร้ายสัตว์ แต่ในฐานะพ่อที่มีลูกชายตัวเล็กกำลังวิ่งเล่นอยู่รอบบ้าน การปกป้องครอบครัวเป็นสิ่งที่ประนีประนอมไม่ได้ ผมจึงต้องจำใจตีงูเห่าตายไปหลายตัว
มีเหตุการณ์หนึ่งที่ยังจำได้ไม่ลืม คือตอนเดินตรวจสวนในเวลากลางวันแสก ๆ อยู่ดี ๆ ก็มีงูเห่าตัวใหญ่ขนาดลำตัวเท่าแขนเด็ก เลื้อยตัดหน้าผมในระยะเพียงแค่สองเมตร แม้มันจะไม่ได้แผ่แม่เบี้ย แต่การเผชิญหน้าในระยะประชิดขนาดนั้นก็ทำเอาหัวใจหล่นไปอยู่ตาตุ่ม และกระชากสติให้รู้ว่า นี่คือโลกธรรมชาติของจริงที่มีความตายแขวนอยู่บนความไม่ประมาท
และอีกหนึ่งความเป็นจริงที่เจ็บปวดที่สุด คือเรื่อง สิ่งแวดล้อมรอบข้าง
เราตั้งใจมาทำกสิกรรมธรรมชาติ ไม่ใช้สารเคมี และไม่เผาฟาง เพื่อสร้างพื้นที่ปลอดภัยที่บริสุทธิ์... แต่นาแปลงรอบข้างเขาไม่ได้ทำเหมือนเรา
ในวิถีเกษตรเคมีทั่วไป รอบข้างยังคงมีการฉีดยาฆ่าหญ้า ยาฆ่าแมลง และจุดไฟเผาตอซังข้าวกันเป็นปกติ ในบางวัน กลิ่นสารเคมีและควันไฟจากการเผานาข้างเคียงจะลอยอบอวลพัดเข้ามาปกคลุมทั่วบ้านของเราจนแสบจมูก ในฐานะพ่อที่มีลูกเล็ก เราไม่มีทางเลือกอื่นนอกจากต้อง "พากันหนีออกจากบ้านตัวเอง" เพื่อพาลูกไปหลบสารเคมีและควันพิษเหล่านั้น
ในด้านผลผลิต ความเป็นจริงของเกษตรกรมือใหม่ก็ไม่ได้สวยงามเหมือนในตำรา ผักที่ปลูกบนดินเหนียวยังไม่ค่อยงาม ไม้ผลที่ต้องการการดูแลเฉพาะทางอย่างประณีต เมื่อเราดูแลไม่เป็นก็ไม่ยอมออกดอกออกผล หรือต้นไหนที่อุตส่าห์ติดผลขึ้นมาให้ชื่นใจได้บ้าง สุดท้ายเจ้าของแปลงก็เก็บไม่ทัน เพราะโดนบรรดานกและกระรอกเจ้าถิ่นแย่งชิงตัดหน้าไปกินหมดก่อน
คนสองโลกกับสัจธรรม 3 ข้อ
ในช่วงเวลานั้น ผมใช้ชีวิตเสมือนเป็น "คนสองโลก" มือสองข้างเปื้อนดินปลูกต้นไม้และขุดลอกคลอง แต่ในอีกมุมหนึ่ง ผมก็นำเงินทุนอีกก้อนหนึ่งไปบริหารด้วยการลงทุนในตลาดการเงิน เพื่อหวังสร้างกระแสเงินสดมาช่วยพยุงค่าใช้จ่ายของครอบครัว
และการได้ลงมือทำจริงในทั้งสองโลกอย่างเข้มข้น ก็ทำให้ผมได้คำตอบที่ตกผลึกเป็นสัจธรรม 3 ข้อ:
- "อยู่คนเดียวรอดยาก": การทำเกษตรและพึ่งพาตนเองบนพื้นที่เกือบ 20 ไร่ หากทำแบบครอบครัวเดี่ยวโดยไม่มีเครือข่ายชุมชนและแรงงานขนาดใหญ่คอยเกื้อหนุน มันกินพลังกายและเปราะบางมากในระยะยาว ทั้งเรื่องแรงงานที่ไม่มีใครมาช่วย และเรื่องสิ่งแวดล้อมที่นาแปลงข้างเคียงยังคงฉีดสารเคมีและเผานาจนเราต้องหนีออกจากบ้าน
- "เกษตรทำอย่างไรก็ไม่รวย สำหรับผม": การทำเกษตรอาจให้ความสงบทางใจและให้ข้าวปลาอาหารที่ปลอดภัย แต่ในเชิงเศรษฐศาสตร์ครอบครัว มันไม่สามารถสร้างความมั่นคงทางการเงินตามที่ตั้งเป้าไว้ได้
- "การลงทุนไม่ใช่ทางของเรา": การต้องมานั่งเฝ้าหน้าจอดูตัวเลขและกราฟราคาในตลาดทุน มันขัดกับจิตวิญญาณของคนที่เป็นช่างฝีมือ (Craftsman) ที่มีความสุขกับการได้สร้างของจริง แก้ปัญหาจริง และลงมือทำสิ่งที่มีคุณค่าจับต้องได้
สถานที่ฝึกตนกับเวลาทองของพ่อ
เมื่อสัจธรรมทั้งสามข้อปรากฏชัด ผืนดินแห่งนี้จึงไม่ได้ทำหน้าที่เป็นแหล่งสร้างความมั่งคั่งทางเศรษฐกิจอีกต่อไป
แต่มันได้ทำหน้าที่ที่ยิ่งใหญ่กว่านั้น นั่นคือการเป็น "สถานที่ฝึกตน" ให้ผมได้เรียนรู้การยอมรับความจริง ละวางความคาดหวัง และฝึกความอดทน
และของขวัญที่ล้ำค่าที่สุดที่เงินทองมากมายในเมืองหลวงไม่สามารถซื้อให้ได้ คือ "เวลาทองในการดูแลลูกชาย" ผมได้อยู่ส่งลูกไปโรงเรียนวัด ได้เห็นเขาเติบโตท่ามกลางธรรมชาติ และได้ใช้ชีวิตร่วมกันอย่างใกล้ชิดตลอดช่วงวัยเด็กของเขา ซึ่งสิ่งนี้กลายเป็นความทรงจำที่มีค่าที่สุดในชีวิตของความเป็นพ่อ