องค์ที่ 2 · ตอนที่ 06

ตัวเลขรับวัตถุดิบต้องกระทบกัน

สัดส่วนวัตถุดิบที่ต้องตรวจสอบให้ลงตัว

เมื่อระบบการจ่ายสินค้าขาออกเริ่มเข้าสู่สภาวะนิ่ง งานถัดมาที่ท้าทายไม่แพ้กันคือการสลับบทบาท จากงานจ่ายสินค้าออกไปขาย สู่ "งานรับวัตถุดิบเข้าโรงงาน"

วัตถุดิบเชื้อเพลิงกับสูตรราคาตามคุณภาพ

ในโรงงานผลิตขนาดใหญ่ วัตถุดิบสำคัญอย่างหนึ่งที่มีมูลค่าสูงและต้องขนส่งเข้ามาอย่างต่อเนื่องคือวัตถุดิบเชื้อเพลิงที่ใช้ในกระบวนการผลิต กระบวนการรับวัตถุดิบประเภทนี้ไม่ได้มีเพียงแค่การขับรถขึ้นชั่งน้ำหนักแล้วจ่ายเงินตามจำนวนกิโลกรัมที่ได้

ทุกเที่ยวรถที่นำวัตถุดิบเข้ามา จะต้องมีขั้นตอนการสุ่มเก็บตัวอย่างเพื่อส่งไปตรวจวิเคราะห์คุณภาพในห้องปฏิบัติการ ไม่ว่าจะเป็นค่าความชื้น ปริมาณเถ้า หรือค่าความร้อนที่ได้ จากนั้นระบบจะต้องนำผลแล็บนั้นมาเข้าสูตรคำนวณ เพื่อปรับราคาจ่ายเงินจริงตามคุณภาพ มีทั้งการหักลดเงินและการปรับตามสูตรที่กำหนดไว้

นี่เป็นก้าวแรกที่ผมเริ่มขยับจากงานสายอุปกรณ์และสัญญาณ เข้าสู่โลกของตรรกะทางธุรกิจและการเงินอย่างเต็มตัว

คำเตือนเรื่องปัดเศษ

และโจทย์ที่สร้างความปวดหัวที่สุดในระบบนี้ ไม่ใช่เรื่องความซับซ้อนของสูตร แต่คือ "การปัดเศษสตางค์"

หัวหน้าฝั่งผู้ใช้งาน ซึ่งเป็นคนให้ Requirement เคยเตือนผมตั้งแต่วันแรกที่เริ่มคุยงานว่า "ระวังเรื่องการปัดเศษให้ดีนะ" แต่ด้วยมุมมองของคนเขียนโปรแกรมมือใหม่ในตอนนั้น ผมไม่ได้ไม่เชื่อ แต่แค่นึกไม่ทัน คิดในใจว่ามันจะยากอะไร ก็แค่เรียกฟังก์ชันปัดเศษ (Round) ให้เหลือสองตำแหน่งก็น่าจะเรียบร้อยแล้ว

"ระวังเรื่องการปัดเศษให้ดีนะ"

จนกระทั่งระบบเริ่มพิมพ์รายงานสรุปออกมา

รายงานต้องกระทบยอดกับตัวเอง

โจทย์ที่แท้จริงของการออกรายงานทางการเงิน ไม่ใช่เรื่องข้อพิพาทกับคู่ค้าภายนอก เพราะบริษัทเป็นผู้กำหนดกติกาการคำนวณไว้ชัดเจนอยู่แล้ว แต่โจทย์สำคัญคือ "รายงานต้องกระทบยอดตรงกับตัวมันเอง"

หมายความว่า ถ้าฝ่ายบัญชีหยิบกระดาษรายงานแผ่นนั้นขึ้นมา แล้วนำเครื่องคิดเลขมากดบวกตัวเลขทีละบรรทัดตั้งแต่บรรทัดแรกจนถึงบรรทัดสุดท้าย ผลรวมที่ได้จากการกดเครื่องคิดเลข จะต้องตรงกับตัวเลขยอดรวมสรุป (Grand Total) ที่พิมพ์อยู่บรรทัดสุดท้ายอย่างพอดิบพอดี

และปัญหาก็เกิดขึ้นจริง เมื่อผมใส่สูตรคำนวณในแต่ละรายการย่อยแล้วสั่งปัดเศษทีละบรรทัด พอโปรแกรมออกรายงานนำทุกรายการมารวมกัน ยอดรวมที่พิมพ์ท้ายหน้ากระดาษกลับไม่ตรงกับผลรวมที่กดเครื่องคิดเลขทีละบรรทัด ในช่วงแรกตัวเลขไม่ได้ต่างกันแค่เศษสตางค์ แต่คลาดเคลื่อนไปถึงหลักบาท

ฝ่ายบัญชีย่อมไม่สามารถยอมรับรายงานที่ตัวเลขไม่ลงตัวได้ นี่จึงกลายเป็นบทเรียนที่ทำให้ผมต้องมานั่งทำความเข้าใจใหม่ ว่าผลรวมของตัวเลขที่ถูกปัดเศษไปแล้ว ย่อมไม่มีทางเท่ากับผลรวมจริงที่เพิ่งนำมาปัดเศษในตอนท้ายเสมอไป

คำตอบ: เก็บละเอียด 15 หลัก

วิธีแก้ปัญหาของผมในวันนั้น เป็นวิธีที่ตรงไปตรงมา คือเลิกสั่งปัดเศษระหว่างการคำนวณย่อยทั้งหมด ผมปรับโครงสร้างให้ระบบเก็บค่าทศนิยมอย่างละเอียดถึง 15 หลักตลอดทั้งกระบวนการคำนวณ ให้ตัวเลขสะสมความละเอียดไว้จนถึงจุดสุดท้าย แล้วจึงค่อยสั่งปัดเศษให้เหลือสองตำแหน่งเพียงครั้งเดียวตอนแสดงผลสรุป

ผลลัพธ์คือตัวเลขในรายงานกลับมาลงตัว บรรทัดต่อบรรทัดและยอดรวมสรุปกระทบยอดกันได้พอดี ฝ่ายบัญชีกดเครื่องคิดเลขตรวจแล้วก็ยอมรับได้ในที่สุด

หลายปีต่อมา: วิธีของระบบโลก

สิ่งที่ทำให้ผมได้คิดและแอบยิ้มตามมาเกิดขึ้นในอีกหลายปีต่อมา เมื่อผมมีโอกาสได้เห็นการทำงานภายในของระบบ ERP ระดับโลกว่าเขาจัดการกับเรื่องนี้อย่างไร

ปรากฏว่าระบบระดับโลกไม่ได้ใช้การเก็บทศนิยมยาวเหยียดแบบที่ผมทำ แต่เขาใช้วิธีการเชิงปฏิบัติ คือเขานำยอดรวมใหญ่เป็นตัวตั้ง คำนวณรายการย่อยไปเรื่อย ๆ และเมื่อถึง "รายการสุดท้าย" ระบบจะเอายอดรวมตั้ง ลบด้วยผลรวมของรายการก่อนหน้าทั้งหมด แล้วนำเศษส่วนต่างไปปรับเพิ่มหรือลดที่รายการสุดท้ายโดยอัตโนมัติ เพื่อให้ยอดรวมสุดท้ายตรงกันพอดีเสมอ

นั่นเป็นช่วงเวลาที่ผมได้เห็นว่า ระบบที่ทำงานได้จริงในโลกธุรกิจ ไม่ได้ต้องการความสมบูรณ์แบบทางคณิตศาสตร์เพียงอย่างเดียว แต่ต้องการวิธีคิดเชิงปฏิบัติที่เข้าใจกติกาและแก้ปัญหาได้อย่างสอดคล้องกับการทำงานจริง