เวลาคนทั่วไปได้ยินศัพท์อย่าง Software Development Life Cycle: วงจรชีวิตการพัฒนาซอฟต์แวร์ ตั้งแต่เข้าใจโจทย์ ออกแบบ สร้าง ทดสอบ ไปจนส่งมอบและดูแลรักษา, การบริหารโครงการเพื่อคุมขอบเขต เวลา ต้นทุน และความเสี่ยงให้งานจบตามเป้าหมาย (PM) และ มาตรฐานสากลด้านวิศวกรรมซอฟต์แวร์ที่ออกแบบมาให้เหมาะกับองค์กรหรือทีมขนาดเล็ก ความรู้สึกแรกคือเหมือนมีคนเอาตำราเล่มหนา ๆ สามเล่มมาวางทับลงบนโต๊ะ
- เล่มแรก (SDLC) บอกว่าเป็นเรื่องของโปรแกรมเมอร์ที่ต้องเขียนโค้ด
- เล่มที่สอง (PM) บอกว่าเป็นเรื่องของผู้บริหารที่ต้องคุมงบและตารางเวลา
- เล่มที่สาม (ISO 29110) ฟังดูเหมือนเรื่องของผู้ตรวจประเมินที่ต้องถือแฟ้มมาตรวจเอกสาร
ถ้าเรามองมันแยกกันเป็นสามวิชาแบบนี้ ต่อให้เป็นคนในวงการไอทีก็ยังปวดหัวเลยครับ นับประสาอะไรกับคนที่ไม่ได้เป็น วิศวกรซอฟต์แวร์ ผู้ทำหน้าที่ออกแบบ พัฒนา ทดสอบ และดูแลระบบอย่างเป็นระบบ ที่แค่อยากจัดงานแต่งงาน เปิดร้านกาแฟเล็ก ๆ หรือวางแผนพาสมาชิกในบ้านไปเที่ยว ถ้าต้องมานั่งเปิดตำราสามเล่มนี้ คงพับโต๊ะแล้วเลิกทำตั้งแต่ยังไม่เริ่ม 55555
แต่วันนี้ ผมอยากชวนทุกคนมา "ถอดหัวโขนของศัพท์เทคนิคทิ้งให้หมด"
เพราะในโลกแห่งความเป็นจริง ทั้ง 3 เรื่องนี้ แม้จะมีที่มาและหน้าที่ต่างกันในทางวิชาการ... แต่เราสามารถนำมันมามองร่วมกัน เพื่อให้เห็นภาพการทำงานเป็น "เครื่องยนต์เดียว" ที่ทรงพลังและเรียบง่ายได้ครับ
พิมพ์เขียว: เครื่องยนต์ที่ขับเคลื่อนด้วย 2 กระบวนการหลัก
มนุษย์เราเวลาจะทำอะไรสักอย่างให้สำเร็จ เราเริ่มจาก "โจทย์ตั้งต้น" เพียงข้อเดียว แต่สิ่งที่จะพาเราจาก ความคิดในหัว ไปสู่ ของจริงที่จับต้องได้ ต้องอาศัยการทำงานประสานกันของสองฟาก: ฟากการบริหาร (PM) และฟากการลงมือสร้าง (SI / SDLC)
โดยมีมาตรฐานสากลสำหรับคนตัวเล็กอย่าง ISO/IEC 29110 (ชุดข้อกำหนดระดับพื้นฐานของมาตรฐานสากลสำหรับทีมเล็กที่ไม่ซับซ้อนเกินความจำเป็น) เข้ามาเป็น "กรอบกระบวนการ" ที่โอบอุ้มและเชื่อมโยงทั้งสองฝั่งเข้าด้วยกัน ดังแผนภาพนี้ครับ:
ฝั่งขวา: SDLC ใน Software Implementation (SI) — "สายพานการเติบโตของของ"
หากมองให้เข้าใจง่าย กิจกรรมหลักของการสร้างของ ไม่ว่าจะทำซอฟต์แวร์ ทำกับข้าว หรือจัดทริปเที่ยว สามารถสรุปวงจรชีวิต (Life Cycle) ออกมาเป็น 4 กิจกรรมหลัก:
- ทำความเข้าใจโจทย์ (Requirements): ฟังเสียงความต้องการให้ออก ว่าต้องการอะไรและมีข้อจำกัดอะไร
- สรุปแบบและตกลงกันก่อน (Design & Architecture): วาดโครงร่าง คุยกันให้เห็นภาพตรงกันในกระดาษก่อนลงมือ
- ลงมือสร้างจริง (Construction / Build): ประกอบของ จองที่พัก ทำอาหาร หรือเริ่มลงมือปฏิบัติการ
- ตรวจยืนยันก่อนใช้งานจริง (Verification / Test): ตรวจเช็กคุณภาพและทดสอบดูว่าของทำงานได้ตรงตามแบบไหม
ในโลกความเป็นจริง ขั้นตอนเหล่านี้ไม่ได้ถูกบังคับให้เดินเป็นเส้นตรงทื่อ ๆ (Waterfall) เสมอไป เราสามารถทำเป็นรอบสั้น ๆ (Iterative), ทำทีละส่วน (Incremental), หรือวนกลับมาปรับปรุงได้
และที่สำคัญที่สุด: ในกระบวนการสร้างของ จะมีสิ่งที่เรียกว่า "Issue" (ปัญหาและข้อติดขัดหน้างาน) เกิดขึ้นเสมอครับ ไม่มีทางที่ใครจะสร้างของหรือจัดทริปแล้วทุกอย่างจะราบรื่น 100% ตั้งแต่วันแรกจนวันจบ
นี่คือสิ่งที่อยู่ในฝั่ง กระบวนการลงมือสร้าง พัฒนา ประกอบ และทดสอบระบบจริงตามแบบที่วางไว้ (Software Implementation: กระบวนการลงมือสร้าง พัฒนา ประกอบ และทดสอบระบบจริงตามแบบที่วางไว้) ซึ่งทำหน้าที่เป็นสายพานบอกว่า ของมันเติบโตไปข้างหน้าอย่างไร และคอยสะท้อนปัญหาจริงหน้างานออกมา (แม้ในมาตรฐานวิศวกรรมจริงจะมีกิจกรรมย่อยอย่าง ขั้นตอนเริ่มต้นและเตรียมความพร้อมก่อนลงมือสร้างจริง, การนำชิ้นส่วนหรือระบบย่อยทั้งหมดมาประกอบรวมกันให้ทำงานร่วมกันได้เป็นระบบเดียว, Testing และ Delivery ประกอบอยู่ด้วย แต่สำหรับคนทั่วไป การจับแก่น 4 เรื่องนี้ก็เพียงพอที่จะมองเห็นวงจรชีวิตของงานแล้วครับ)
ฝั่งซ้าย: Project Management (PM) — "กรอบความจริงของเวลาและทรัพยากร"
ถ้าคุณมีแต่ฝั่งสร้างของ (SI) อย่างเดียว คุณจะตกหลุมพรางคลาสสิก คือ "การสร้างของเพลินจนลืมดูโลกจริง"
อยากได้ฟีเจอร์นั้น อยากแวะคาเฟ่นี้ อยากเพิ่มเมนูโน้น... สุดท้ายงบหมด เวลาหมด หรือแรงคนหมดก่อนของจะเสร็จ
ตรงนี้แหละครับที่ Project Management (PM) เข้ามาทำงานควบคู่กัน:
- สามเหลี่ยมข้อจำกัด (Scope · Time · Cost): คอยเตือนสติว่า ทรัพยากรมีจำกัด ถ้าคุณอยากได้งานเพิ่ม (Scope งอก) คุณมักต้องแลกด้วยเวลา ต้นทุน หรือการยอมลดทอนขอบเขตส่วนอื่นลง ไม่มีอะไรได้มาฟรีเปล่า ๆ
- การวางแผนและติดตาม (Plan & Control): มีแผนที่และปักหมุดไว้ล่วงหน้า จะได้รู้ว่าตอนนี้เรากำลังเดินตามทางหรือเริ่มหลง
- การมองความเสี่ยง (การคาดการณ์ปัญหาที่อาจเกิดขึ้นล่วงหน้า พร้อมเตรียมทางหนีทีไล่ไว้รับมือ): ซ้อมคิดล่วงหน้าว่าอะไรจะสะดุดได้บ้าง เพื่อเตรียมทางหนีทีไล่ไว้ก่อน
- การควบคุมความเปลี่ยนแปลง (Change Control): ในโลกจริง แผนการไม่มีทางนิ่งสนิท เมื่อหน้างานเจอ Issue หรือมีเหตุการณ์ไม่คาดฝัน PM คือคนที่คอยตั้งการ์ดประเมินผลกระทบ ไม่ให้ใครนึกอยากเปลี่ยนอะไรก็แก้ตามใจชอบจนระบบพัง (ซึ่งกลไกการเปลี่ยน Issue หน้างานให้เป็น Action หรือการจัดการ Change นั้น เดี๋ยวเราจะไปเปิดกล่องเจาะลึกกันในตอนต่อ ๆ ไปครับ)
PM คือตัวที่คอยกำกับว่า เรามีทรัพยากรและเวลาเพียงพอให้ฝั่งสร้างของทำงานจนจบไหม และคอยตั้งการ์ดรับมือเมื่อแผนต้องเปลี่ยน
กรอบรอบนอก: ISO/IEC 29110 (Basic Profile) — "ระบบที่ทำให้สองฝั่งคุยกันรู้เรื่อง"
ปัญหาใหญ่ของคนส่วนใหญ่เวลาทำงาน คือ PM กับคนทำงาน พูดกันคนละภาษา:
- คนคุมแผนก็นั่งเขียนตารางไป โดยไม่รู้ว่าหน้างานสร้างของติดขัดอะไร
- ส่วนคนสร้างของ ก็ก้มหน้าก้มตาทำไป โดยลืมไปแล้วว่าเป้าหมายแรกคืออะไร หรือลูกค้าขอเปลี่ยนอะไรไปบ้าง
นี่คือเหตุผลที่ ISO/IEC 29110 Basic Profile มีคุณค่ามหาศาลสำหรับองค์กรขนาดเล็ก (VSEs): มาตรฐานนี้ไม่ได้มาบอกวิธีเขียนโค้ด แต่มากำหนด กรอบความสัมพันธ์ที่พอดี ให้ PM และ SI ทำงานสอดประสานกัน ผ่านกลไกสำคัญ:
- แผนงานโครงการที่ระบุงานย่อย ผู้รับผิดชอบ ตารางเวลา งบประมาณ และวิธีรับมือความเสี่ยง & เอกสารหรือข้อตกลงระบุขอบเขตงาน ผลส่งมอบ กำหนดเวลา และเงื่อนไขความสำเร็จของโครงการ: ตกลงขอบเขตและข้อผูกพันกันให้เคลียร์ตั้งแต่หน้าบ้าน
- Change Control (กรอบกระบวนการกำกับการเปลี่ยนแปลง): มาตรฐาน ISO/IEC 29110 วางกรอบกระบวนการให้ทีมงานบันทึกและจัดการคำขอเปลี่ยนแปลงอย่างเป็นระบบ เพื่อช่วยลดความเสี่ยงที่ข้อมูล ข้อตกลง หรือคำขอเปลี่ยนแปลงจะตกหล่นกลางทาง
- การตรวจสอบและทดสอบว่าชิ้นงานถูกต้องตรงตามแบบที่วางไว้หรือไม่ & การตรวจรับงานอย่างเป็นทางการเพื่อยืนยันว่าส่งมอบครบถ้วนตามข้อตกลง: ตรวจสอบความถูกต้องเป็นระยะ และมีเกณฑ์ตรวจรับงานที่ชัดเจน ไม่ใช่ตรวจตามอารมณ์
- Traceability (ร่องรอยความเชื่อมโยง): คอยตรวจสอบว่า สิ่งที่กำลังสร้างในวันนี้ ยังตอบโจทย์แบบร่าง และแบบร่างยังตอบโจทย์เป้าหมายแรกอยู่หรือไม่
ลองนึกภาพทริปเที่ยวที่ตอนแรกทุกคนบอกว่า "อยากไปพักผ่อนสบาย ๆ เงียบ ๆ" แต่พอถึงวันจริง ตารางกลับแน่นเอี๊ยดจนทุกคนในรถเหนื่อยล้า... นี่ไม่ใช่แค่เรื่องร่องรอย (Traceability) ขาดอย่างเดียวครับ แต่มันเกิดจากการที่ ความต้องการไม่ตรงกันตั้งแต่แรก (Lack of Requirement Alignment) และ ไม่มีการคุมการเปลี่ยนแปลง (No Change Control) ใครอยากแวะไหนก็โยนใส่ตารางเข้ามาเรื่อย ๆ จนพังทั้งระบบ!
เมื่อทุกอย่างทำงานร่วมกันเป็นเครื่องยนต์เดียว
เมื่อคุณนำทั้ง 3 เรื่องมามองร่วมกัน:
- คุณเริ่มจาก โจทย์เดียว
- คุณให้ ISO/IEC 29110 เป็นกรอบกำกับวินัย ให้ PM และ SI ทำงานเคียงคู่กัน
- ฝั่ง PM คอยจัดสรรเวลา งบประมาณ และคุมความเปลี่ยนแปลง
- ฝั่ง SI (SDLC) พางานเติบโตอย่างเป็นลำดับขั้น ไม่ข้ามขั้นตอนสำคัญ
- โดยมี Traceability, Verification และ Change Control เป็นโซ่คล้องไม่ให้สองฝั่งหลุดออกจากกัน
ผลลัพธ์คือ: งานเสร็จ ของตรงปก คนทำไม่หมดแรง และกระเป๋าตังค์ไม่ฉีก!
แผนที่การเดินทางในองค์ที่ 1
ตอนนี้ทุกคนเห็น "พิมพ์เขียวของเครื่องยนต์ทั้งระบบ" บนผืนผ้าใบแผ่นเดียวกันแล้วนะครับ
ในตอนถัด ๆ ไปขององค์ที่ 1 นี้ เราจะค่อย ๆ ถอดชิ้นส่วนสำคัญมาซูมดูทีละชิ้น เพื่อให้คุณมีเครื่องมือติดตัวไปใช้งานจริง:
- ตอนถัดไป: เราจะไปดูเทคนิคของจิตรกรและสถาปนิก ในการ "วางโครงและปัก จุดเชื่อมต่อหรือหมุดหมายสำคัญของแผนงานที่ใช้ยึดโครงสร้างและตรวจความคืบหน้า แบบศิลปิน" เพื่อให้การวางแผนและจัดความสัมพันธ์ของงาน ทำได้ชัดเจนบนกระดาษแผ่นเดียว
- ตอนถัดไปอีก: เราจะไปเจาะลึกเรื่อง "วินัยและร่องรอยที่ไม่ปล่อยให้หลงทาง" ฉบับ ISO 29110 เพื่อดูวิธีคุมงานไม่ให้บานปลายสำหรับคนตัวเล็ก
- ก่อนที่เราจะรวบทุกอย่าง แล้วก้าวเข้าสู่ องค์ที่ 2: สนามซ้อมทริปครอบครัวจำลอง เพื่อดูว่าเมื่อเครื่องยนต์ตัวนี้ลงสนามจริง มันทำงานร่วมกับคนจริง ๆ ได้อย่างไรครับ!