เมื่อก้าวเข้ามาดูแลระบบการขายและการกระจายสินค้าบนระบบ ERP จริง บทเรียนราคาแพงที่สุดที่ผมได้รับ ไม่ได้เกิดจากความซับซ้อนของโค้ด แต่เกิดจากความผิดพลาดเพียงเสี้ยววินาทีบนระบบงานจริง (Production)
มือลั่นบน Production
ในวันหนึ่ง ผมเข้าไปตรวจสอบการทำงานของโปรแกรมงานเบื้องหลัง (Background Job) ตามปกติ แต่เกิดจังหวะเผลอมือลั่นไปกดปุ่มบันทึกซ้ำในหน้าจอตั้งเวลาของระบบ
ในวันที่กดปุ่มนั้น ไม่มีสัญญาณเตือน ไม่มีไฟกะพริบ หรือข้อความแจ้งเตือนใด ๆ ทุกอย่างดูราบรื่นจนผมคิดว่าไม่มีอะไรผิดปกติและกลับบ้านตามปกติ แต่สิ่งที่เกิดขึ้นอยู่เบื้องหลังคือ ระบบได้สร้างและปล่อยให้โปรแกรมชุดเดียวกันทำงานคู่ขนานกันสองตัวในเวลาเดียวกัน
ผ่านไปอีกหลายวัน กว่ารอบการทำงานของระบบจะเดินมาถึงจุดที่เริ่มออกเอกสารทางการเงิน และในที่สุดปัญหาก็ปรากฏขึ้น
ตัวเลขพุ่งโดยไม่มีที่มา
โปรแกรมเจ้ากรรมตัวนี้มีหน้าที่สร้างใบสั่งงานเพื่อเรียกเก็บเงินค่าบริการขนส่งระหว่างบริษัทในเครือ เมื่อโปรแกรมสองตัวทำงานพร้อมกัน มันจึงเกิดการแย่งชิงข้อมูลและเกิดสภาวะที่ควบคุมไม่ได้:
- บางรายการติดปัญหาการล็อกข้อมูล ทำให้เอกสารไม่ถูกสร้าง
- บางรายการทำงานสำเร็จรอบเดียวตามปกติ
- แต่บางรายการกลับถูกสร้างซ้ำซ้อนเป็น 2 เท่า, 3 เท่า หรือหลุดไปถึง 4 เท่า
ผลลัพธ์คือตัวเลขรายได้ในระบบบัญชีระหว่างบริษัทพุ่งสูงขึ้นอย่างผิดปกติโดยไม่มีที่มาที่ไป ฝ่ายบัญชีและการเงินตกใจกับตัวเลขที่กระจัดกระจาย และกลายเป็นประเด็นใหญ่ที่ต้องหาคำตอบทันที
ยอมรับผิดและกระทบยอดทีละรายการ
เมื่อทราบว่าเกิดอะไรขึ้น สิ่งที่ผมทำคือการยอมรับความผิดพลาดและเผชิญหน้ากับความจริง หัวหน้างานและรุ่นพี่ในทีมเข้ามาช่วยให้คำปรึกษาและวางแนวทาง โดยหน้าที่หลักของผมคือต้องลงไป ขุด คลี่ และตรวจสอบข้อมูลดิบทั้งหมดด้วยตัวเอง
ผมดึงข้อมูลรายการทั้งหมดที่เกิดขึ้นในช่วงเวลานั้นออกมาจากระบบ นำมาเปรียบเทียบและกระทบยอดรายการต่อรายการ เพื่อคัดแยกให้เห็นชัดเจนว่า รายการใดคือรายการจริงที่เกิดขึ้น และรายการใดคือรายการที่ถูกปั๊มซ้ำซ้อนสองถึงสี่เท่า แล้วจัดทำเป็นรายงานสรุปที่โปร่งใสและตรวจสอบได้ ส่งมอบให้ฝ่ายบัญชีใช้เป็นหลักฐานในการปรับปรุงยอดทางบัญชีให้กลับมาถูกต้องตรงตามจริง
เหตุการณ์ในครั้งนั้นทำให้ผมกลายเป็นที่รู้จักของฝ่ายบัญชีในทันที จากความผิดพลาดที่เกือบสร้างความเสียหาย กลายมาเป็นจุดเริ่มต้นของความสัมพันธ์ที่เหนียวแน่น เป็นความสัมพันธ์ที่มีทั้งการตักเตือนและความไว้วางใจ เพราะเขารู้ว่าเมื่อเกิดปัญหาขึ้น คนทำระบบคนนี้จะลงไปคุ้ยข้อมูลจริงและรับผิดชอบแก้ไขจนกว่าตัวเลขจะกลับมาถูกต้อง
นักสืบเอกสาร: อย่าเชื่อชื่อ DO
ประสบการณ์จากการดูแลระบบงานขายยังทำให้ผมได้เรียนรู้ปรัชญาสำคัญอีกข้อหนึ่งในการทำงานกับผู้ใช้งาน: "สิ่งที่ผู้ใช้แจ้งเข้ามาคือ Information เท่านั้น... เราต้องหาตัวจริงจาก Data ให้เจอก่อนเริ่มลงมือ"
"สิ่งที่ผู้ใช้แจ้งเข้ามาคือ Information เท่านั้น... เราต้องหาตัวจริงจาก Data ให้เจอก่อนเริ่มลงมือ"
ตัวอย่างที่คลาสสิกที่สุดคือเรื่องการเรียกชื่อเอกสาร ในมุมมองของคนทำงานฝั่งธุรกิจ ไม่ว่าจะเป็นเอกสารอะไรที่เกี่ยวกับการส่งมอบสินค้า เขามักจะเรียกเหมารวมติดปากว่า "DO" (Delivery Order) ทั้งหมด พอเกิดปัญหาขึ้น ผู้ใช้ก็จะแจ้งมาว่า "เอกสาร DO เลขนี้มีปัญหา"
แต่ในสถาปัตยกรรมข้อมูลของระบบ ERP ตัวเลขที่ผู้ใช้แจ้งมานั้น เป็นไปได้ตั้งแต่ใบสั่งขาย (Sales Order), ใบสั่งส่งมอบสินค้า (Delivery Note), ไปจนถึงเอกสารเที่ยวขนส่งจริง หากคนทำระบบรีบเชื่อคำบอกเล่าแล้ววิ่งไปค้นหาข้อมูลตามคำว่า DO ทันที ก็จะหลงทางและเสียเวลาอย่างมาก
การทำระบบจึงสอนให้เราต้องทำตัวเหมือนนักสืบ: รับฟังสิ่งที่ผู้ใช้เล่าด้วยความเข้าใจ แต่ต้องนำเลขเอกสารนั้นมาเปิดดูเส้นทางการไหลของข้อมูล (Document Flow) ไล่ตรวจเช็กในฐานข้อมูล เพื่อพิสูจน์ให้เห็นกับตาว่าเอกสารตัวจริงคืออะไร และปัญหาที่แท้จริงอยู่ที่จุดไหน ก่อนที่จะเริ่มลงมือแก้ไขระบบเสมอ